Weterynaria dla pszczół - PRO VET Międzyrzecze Górne (koło Bielska-Białej)
Dr n. wet. Maria Zoń. Specjalista chorób pszczół
Dr Maria Zoń, doktor nauk weterynaryjnych, jest absolwentką Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W 2004 roku ukończyła studia specjalizacyjne z zakresu chorób owadów użytkowych w Państwowym Instytucie Weterynaryjnym w Puławach, a także szkolenie dla lekarzy weterynarii: „Podstawowe zasady diagnostyki, zwalczania i profilaktyki chorób czerwia i pszczół w świetle dyrektyw unijnych i aktów prawnych obowiązujących w kraju”.
Od lat aktywnie łączy praktykę kliniczną z działalnością naukowo-dydaktyczną. Jest wykładowcą na kierunku medycyna weterynaryjna w Uniwersyteckim Centrum Medycyny Weterynaryjnej UJ-UR w Krakowie. Jako Urzędowy Lekarz Weterynarii, wyznaczony przez Państwową Inspekcję Weterynaryjną, prowadzi także przeglądy pasiek, dbając o bezpieczeństwo i zdrowie rodzin pszczelich.
Specjalizuje się w diagnostyce, leczeniu i profilaktyce chorób inwazyjnych i niezakaźnych pszczół, w tym tak istotnych schorzeń jak warroza, nosemoza, choroby grzybicze czy zgnilec amerykański i europejski. Dzięki wieloletniemu doświadczeniu oraz doskonałej znajomości przepisów prawa, łączy wiedzę naukową z praktyką pszczelarską, oferując wsparcie zarówno indywidualnym pszczelarzom, jak i dużym pasiekom towarowym.
Dr Maria Zoń od lat pozostaje w służbie pszczołom i pszczelarzom – jej wiedza, doświadczenie i zaangażowanie sprawiają, że jest jednym z czołowych specjalistów w dziedzinie weterynarii pszczelarskiej w regionie.
Choroby pszczół
Warroza
Warroza to jedna z najgroźniejszych chorób pszczół, wywoływana przez pasożyta Varroa destructor. Roztocz ten atakuje zarówno czerw, jak i dorosłe pszczoły, żywiąc się ich ciałem białkowo-tłuszczowym oraz hemolimfą. W wyniku jego działania pszczoły stają się osłabione, żyją krócej i są znacznie bardziej podatne na inne choroby, zwłaszcza wirusowe.
Skutki warrozy są szczególnie dotkliwe dla całych pasiek. Choroba prowadzi do osłabienia rodzin pszczelich i gorszego rozwoju czerwiu. Nowo wyklute pszczoły często mają zniekształcone skrzydła lub inne wady budowy, co utrudnia im normalne funkcjonowanie. Obniżona odporność zwiększa ryzyko infekcji wirusowych, a cała rodzina pszczela produkuje mniej miodu i staje się coraz słabsza.
W skrajnych przypadkach nieleczona warroza może doprowadzić nawet do całkowitego upadku rodziny pszczelej.
Choroba roztoczowa (akarapidoza)
Choroba roztoczowa, czyli akarapidoza, to pasożytnicza choroba pszczół wywoływana przez roztocza Acarapis woodi. Pasożyty te są mikroskopijne i zasiedlają tchawki dorosłych pszczół – niewielkie rurki, którymi owady oddychają. Żywią się hemolimfą, a przy tym uszkadzają delikatne tkanki i utrudniają pszczołom prawidłowe oddychanie.
Choroba najczęściej dotyczy pszczół zimowych, które żyją dłużej i spędzają wiele miesięcy w ulu. Objawy akarapidozy bywają trudne do zauważenia, bo choroba rozwija się wewnątrz ciała owada. Z zewnątrz można jednak dostrzec, że pszczoły stają się osłabione, mają problemy z lataniem, a często pełzają przed ulem zamiast wzbić się w powietrze. Skrzydła chorych owadów mogą być rozchylone pod nienaturalnym kątem, co bywa mylone z innymi chorobami.
Skutkiem akarapidozy jest osłabienie całej rodziny pszczelej, spadek jej wydajności, a w skrajnych przypadkach nawet wymarcie kolonii. Choroba szczególnie daje się we znaki w okresie zimowym i wczesną wiosną, gdy rodziny są osłabione i bardziej podatne na infekcje.
Brauloza - wszoł pszczeli
Brauloza u pszczół to choroba wywoływana przez niewielkiego owada zwanego wszołem pszczelim, którego potocznie nazywa się także „wszolinką pszczelą”. Nazwa wzięła się stąd, że ten pasożyt swoim wyglądem przypomina wszy i – podobnie jak one – żyje na ciele gospodarza. W rzeczywistości nie wysysa krwi ani hemolimfy, jak robią to roztocza wywołujące warrozę, ale odżywia się resztkami pokarmu, który pszczoły przekazują sobie podczas karmienia. Najczęściej można go spotkać na pszczole matce, bo to właśnie ona jest w centrum uwagi rodziny i najczęściej otrzymuje pokarm od robotnic.
Obecność wszoła pszczelego nie jest tak groźna jak warroza, ale może wywoływać kłopoty w pasiece. Pszczoły stają się niespokojne, a matka może składać mniej jaj, co wpływa na rozwój całej rodziny. Samice pasożyta składają jaja w plastrach, a larwy drążą w wosku charakterystyczne kanaliki, które obniżają jego jakość. Przy silnym porażeniu cała rodzina pszczela staje się słabsza, a produkcja miodu spada.
Choć brauloza nie jest najgroźniejszą chorobą pszczół, wymaga czujności i odpowiedniej profilaktyki. Regularna kontrola uli, dbanie o higienę w pasiece, wymiana uszkodzonych plastrów i stosowanie zatwierdzonych preparatów przeciwpasożytniczych pomagają utrzymać rodziny w dobrej kondycji.
Nosemoza
Nosemoza pszczół to choroba pasożytnicza wywoływana przez jednokomórkowe pasożyty jelitowe. Rozwijają się one w nabłonku jelit dorosłych pszczół, zaburzając trawienie i wchłanianie pokarmu. Zakażenie następuje poprzez spożycie wody, pokarmu lub odchodów pasożyta, a choroba najczęściej nasila się zimą i wczesną wiosną, gdy pszczoły przez długi czas przebywają w ulu. Objawy nosemozy obejmują osłabienie pszczół, biegunki widoczne na ramkach i ścianach ula, spadek aktywności, krótszą długość życia robotnic oraz zmniejszoną produkcję miodu.
Zakażone matki mogą tracić płodność, a całe rodziny stają się bardziej podatne na inne choroby. W skrajnych przypadkach nosemoza prowadzi nawet do upadku kolonii. Profilaktyka opiera się na utrzymywaniu silnych i dobrze odżywionych rodzin, dbaniu o higienę pasieczną, wymianie starych plastrów i ograniczaniu wilgoci w ulach.
Choroba pełzakowa
Choroba pełzakowa pszczół to pasożytnicze schorzenie wywoływane przez mikroskopijne pierwotniaki – pasożyt ten zasiedla i uszkadza cewki wydalnicze pszczół, czyli narządy odpowiedzialne za oczyszczanie organizmu z produktów przemiany materii. Zakażenie następuje głównie drogą pokarmową – pszczoły zjadają spory pasożyta obecne w zanieczyszczonym pokarmie, wodzie lub kale innych osobników.
Choroba pełzakowa najczęściej rozwija się wiosną i jesienią, szczególnie wtedy, gdy w pasiece panują złe warunki higieniczne i wysoka wilgotność. Objawy bywają podobne do nosemozy, dlatego często konieczne jest badanie laboratoryjne, aby postawić prawidłową diagnozę. Do najbardziej charakterystycznych oznak należą osłabienie pszczół, biegunki widoczne w ulu, pełzanie chorych owadów przed ulem, a także ogólne zmniejszenie siły rodziny pszczelej. W wyniku choroby skraca się długość życia pszczół robotnic, co prowadzi do mniejszych zbiorów miodu i gorszego rozwoju całej kolonii.
Profilaktyka choroby pełzakowej polega przede wszystkim na utrzymywaniu odpowiednich warunków w pasiece: dobrej wentylacji uli, ograniczaniu wilgoci, regularnej wymianie starych plastrów oraz karmieniu pszczół czystym, zdrowym pokarmem.
Zgnilec złośliwy (amerykański)
Zgnilec złośliwy pszczół, znany również jako zgnilec amerykański, to jedna z najgroźniejszych chorób bakteryjnych dotykających czerw pszczeli. Wywołuje ją bakteria Paenibacillus larvae, której przetrwalniki są niezwykle odporne i mogą przetrwać w środowisku pasiecznym przez wiele lat – w plastrach, wosku, miodzie czy na sprzęcie pszczelarskim. Do zakażenia dochodzi, gdy młode larwy, w wieku do trzech dni, spożyją pokarm zanieczyszczony bakteriami.
Choroba rozwija się wewnątrz ciała larwy, prowadząc do jej śmierci i rozkładu, a w efekcie w komórkach plastra powstaje kleista, brunatna masa, która po wyschnięciu tworzy charakterystyczne, ciemne skorupki mocno przyklejone do ścianek komórek. Objawy zgnilca to przede wszystkim nierówny, dziurawy czerw, zmiana barwy larw na brunatną i ciemną, obecność wyschniętych resztek czerwiu oraz charakterystyczny, nieprzyjemny zapach gnilny wyczuwalny w ulu.
Profilaktyka opiera się przede wszystkim na utrzymywaniu higieny w pasiece, dezynfekcji sprzętu, regularnej wymianie starych plastrów, unikaniu podkarmiania miodem z niepewnego źródła oraz szybkiej diagnostyce przy podejrzeniu choroby.
Kiślica (zgnilec europejski)
Kiślica pszczół to choroba układu pokarmowego, która powstaje w wyniku karmienia pszczół sfermentowanym, zepsutym pokarmem – najczęściej miodem lub syropem cukrowym. Fermentacja sprawia, że pokarm staje się kwaśny i zawiera szkodliwe produkty rozkładu, które działają toksycznie na organizm pszczoły. Do rozwoju choroby dochodzi zwykle wtedy, gdy w pasiece stosuje się źle przygotowaną lub niewłaściwie przechowywaną karmę, a także przy dużej wilgotności, która sprzyja procesowi fermentacji.
Objawy kiślicy są dość charakterystyczne – pszczoły cierpią na biegunki, co widać po zabrudzonych plastrach i ścianach ula. Stają się osłabione, mniej aktywne, często nie podejmują lotów, a rodzina pszczela stopniowo traci siłę. Długotrwałe karmienie sfermentowanym pokarmem może prowadzić nawet do poważnych strat w pasiece.
Profilaktyka polega przede wszystkim na prawidłowym przygotowywaniu i przechowywaniu pokarmu dla pszczół. Syropy i ciasta powinny być świeże, wolne od oznak fermentacji, a miód przeznaczony do karmienia nie może być zanieczyszczony ani zepsuty. Ważne jest również dbanie o dobrą wentylację w ulach, aby ograniczyć wilgoć, która sprzyja psuciu się pokarmu.
Kiślica nie jest chorobą zakaźną, taką jak warroza czy zgnilec, ale wynika z błędów w gospodarce pasiecznej. Dlatego jej uniknięcie zależy głównie od pszczelarza i odpowiedniej profilaktyki.
Choroba woreczkowa czerwiu
Choroba woreczkowa czerwiu to wirusowe schorzenie pszczół, które dotyczy przede wszystkim larw. Choroba pojawia się najczęściej w okresach osłabienia rodzin pszczelich – wczesną wiosną lub przy dużym obciążeniu innymi chorobami.
Zakażone larwy przestają się prawidłowo rozwijać i zamiast przepoczwarzać się w zdrowe pszczoły, umierają w charakterystyczny sposób. Ich ciało wypełnia się płynem i przybiera kształt woreczka, od czego wzięła się nazwa choroby. Wyschnięte larwy są kruche i łatwo odrywają się od komórek plastra.
Objawy choroby woreczkowej to przede wszystkim widoczny w plastrach nierówny czerw, obecność larw o zmienionej barwie – od żółtawej, przez brązową, aż po czarną – oraz typowy woreczkowaty kształt ciała. Rodziny dotknięte chorobą rozwijają się słabiej, ponieważ duża część czerwiu ginie, co ogranicza liczebność nowej generacji pszczół.
Wirus choroby woreczkowej przenosi się głównie poprzez karmienie larw zanieczyszczonym pokarmem, a także przez kontakt między pszczołami i sprzętem pasiecznym. Leczenie przyczynowe nie istnieje, dlatego najważniejsza jest profilaktyka: utrzymywanie silnych i zdrowych rodzin, unikanie stresu w pasiece, dbanie o higienę sprzętu oraz szybkie usuwanie chorych plastrów. W wielu przypadkach rodziny same potrafią zwalczyć chorobę, jeśli są silne i dobrze odżywione.
Grzybica wapienna (askosferioza)
Grzybica wapienna pszczół, nazywana także askosferiozą, to choroba grzybicza wywoływana przez pasożytniczy grzyb Ascosphaera apis. Najczęściej atakuje larwy, które po zarażeniu przestają się rozwijać i giną w komórkach plastra. Charakterystycznym objawem choroby jest to, że martwe larwy ulegają wysuszeniu i twardnieją, przybierając wygląd małych, białych lub szarawych grudek przypominających kawałki wapna – stąd potoczna nazwa choroby.
Do zakażenia dochodzi, gdy larwy połkną zarodniki grzyba wraz z pokarmem. Choroba rozwija się szczególnie w warunkach dużej wilgotności i niskiej temperatury w ulu, które sprzyjają rozwojowi grzyba. Najczęściej pojawia się wiosną i wczesnym latem, gdy warunki pogodowe są zmienne, a rodziny osłabione.
Objawy grzybicy wapiennej są łatwe do zauważenia – w komórkach znajdują się martwe, twarde larwy o charakterystycznym wyglądzie, które pszczoły robotnice często wynoszą przed ul. Z czasem może dojść do znacznego osłabienia rodziny, ponieważ duża część czerwiu ginie, co ogranicza rozwój nowego pokolenia pszczół.
Leczenie przyczynowe nie istnieje, dlatego kluczowa jest profilaktyka. Najważniejsze działania to dbanie o dobrą wentylację i suchy mikroklimat w ulu, unikanie zawilgocenia plastrów, regularna wymiana ramek oraz utrzymywanie rodzin w dobrej kondycji. W pasiekach stosuje się także preparaty przeciwgrzybicze dopuszczone do użytku weterynaryjnego.
Grzybica kamienna pszczół
Grzybica kamienna pszczół, nazywana także aspergilozą, to choroba wywoływana przez grzyby z rodzaju Aspergillus. Schorzenie dotyczy zarówno larw, jak i dorosłych pszczół, a w sprzyjających warunkach może objąć całą rodzinę pszczelą.
Do zakażenia dochodzi, gdy zarodniki grzyba dostaną się do organizmu pszczoły przez przewód pokarmowy lub układ oddechowy. Choroba rozwija się szczególnie w warunkach dużej wilgotności i podwyższonej temperatury w ulu, a także wtedy, gdy rodzina pszczela jest osłabiona.
Objawy aspergilozy u larw są charakterystyczne – martwe ciało twardnieje i przybiera wygląd grudek o konsystencji kamienia, stąd potoczna nazwa choroby. Mogą one być szare, zielone lub czarne, w zależności od gatunku grzyba. U dorosłych pszczół obserwuje się osłabienie, problemy z poruszaniem się, a w skrajnych przypadkach masowe ginięcie owadów.
Aspergiloza jest chorobą niebezpieczną nie tylko dla pszczół, ale i dla ludzi – zarodniki grzyba mogą stanowić zagrożenie dla pszczelarzy przy pracy z zainfekowanymi ulami, ponieważ mogą wywoływać choroby układu oddechowego. Dlatego w przypadku stwierdzenia grzybicy kamiennej należy zachować szczególną ostrożność.
Leczenie przyczynowe nie jest dostępne, dlatego podstawą pozostaje profilaktyka. Najważniejsze działania to utrzymywanie suchych i dobrze wentylowanych uli, unikanie zbyt dużej wilgotności w pasiece, regularna wymiana plastrów oraz dbanie o ogólną kondycję rodzin pszczelich. W niektórych przypadkach zaleca się likwidację mocno porażonych rodzin, by zapobiec rozprzestrzenianiu się choroby.
Grzybica ulowa
Grzybica ulowa, znana też jako pleśnienie czerwiu, w przeciwieństwie do grzybicy wapiennej czy kamiennej, nie jest tak groźna dla całych rodzin, ale może powodować straty w czerwiu i osłabienie kolonii.
Zarodniki grzyba rozwijają się w wilgotnym środowisku ula, szczególnie wtedy, gdy wentylacja jest słaba, a warunki sanitarne pozostawiają wiele do życzenia. Najbardziej narażone są larwy pszczół, które mogą ulegać zakażeniu podczas karmienia lub kontaktu z zanieczyszczonym woskiem. Zakażone larwy przestają się prawidłowo rozwijać i zamierają, a w plastrach pojawiają się charakterystyczne naloty pleśni.
Objawy grzybicy ulowej to przede wszystkim nierówny czerw, obecność martwych larw pokrytych białym, a następnie ciemniejącym nalotem grzyba oraz ogólne osłabienie rodziny pszczelej. W porównaniu z aspergilozą czy askosferiozą choroba ta ma łagodniejszy przebieg, ale przy sprzyjających warunkach wilgotnościowych może szybko się rozprzestrzeniać.
Profilaktyka polega głównie na zapewnieniu odpowiednich warunków w ulu – dobrej wentylacji, unikania zawilgocenia i regularnej wymiany starych plastrów. Ważne jest również utrzymywanie rodzin w dobrej kondycji i czujna obserwacja, aby w razie wystąpienia objawów móc szybko reagować.
Ostry paraliż pszczół
Ostry paraliż pszczół to wirusowa choroba dorosłych osobników, wywoływana przez wirus ABPV. Jest to jedno z najpoważniejszych schorzeń wirusowych w pasiekach, ponieważ rozwija się bardzo szybko i prowadzi do masowych upadków pszczół w krótkim czasie. Wirus przenosi się głównie poprzez kontakt między pszczołami, pokarm, a także za pośrednictwem pasożytów – szczególnie roztocza Varroa destructor, który odgrywa kluczową rolę w szerzeniu zakażenia.
Choroba objawia się nagłym osłabieniem pszczół i ich niemożnością wykonywania lotów. Zainfekowane owady często tracą zdolność poruszania się, pełzają przed ulem, mają drżące skrzydła i charakterystycznie rozdęte odwłoki. Pszczoły chore na ostry paraliż szybko giną, a przy silnym porażeniu cała rodzina pszczela może w krótkim czasie znacząco się osłabić.
Ostry paraliż występuje zazwyczaj w okresie intensywnego rozwoju pasiek, a jego przebieg jest gwałtowny. Szczególnie narażone są rodziny osłabione przez inne choroby lub inwazję warrozy, ponieważ roztocza dodatkowo przenoszą i nasilają infekcję.
Leczenie przyczynowe nie istnieje, dlatego największe znaczenie ma profilaktyka. Kluczowe jest systematyczne zwalczanie warrozy, utrzymywanie silnych i zdrowych rodzin, unikanie stresu w pasiece oraz dbanie o odpowiednią gospodarkę pasieczną. W przypadku wystąpienia objawów choroby konieczna jest szybka reakcja pszczelarza, by ograniczyć straty i nie dopuścić do dalszego szerzenia się wirusa.
Chroniczny paraliż pszczół
Chroniczny paraliż pszczół to groźna choroba wirusowa wywoływana przez patogen SPV (slow paralysis virus), który atakuje dorosłe osobniki i występuje powszechnie w pasiekach na całym świecie. Wirus rozprzestrzenia się wewnątrz rodziny poprzez trofalaksję (wzajemne karmienie), kontakt ze śliną i odchodami chorych pszczół oraz jest przekazywany potomstwu przez zainfekowaną matkę. Kluczowym wektorem przenoszącym patogen i osłabiającym odporność rodzin jest roztocz Varroa destructor, a samo rozprzestrzenianie się choroby między pasiekami następuje poprzez błądzące pszczoły oraz rabunki.
Rozwojowi infekcji sprzyjają szczególnie pożytki spadziowe, gdzie brak świeżego pyłku osłabia kondycję pszczół, co dawniej błędnie interpretowano jako toksyczne działanie samej spadzi lub grzybni.
Choroba manifestuje się w dwóch postaciach, z których najbardziej charakterystyczne jest zjawisko „czarnych rabusiów” – pszczół, które w wyniku infekcji tracą owłosienie, stają się czarne, lśniące i są agresywnie usuwane z ula przez zdrowe strażniczki.
Druga forma objawia się silnym drżeniem odwłoka i skrzydeł oraz całkowitą utratą zdolności lotu, co prowadzi do masowego zamierania pszczół przed wylotkiem, zwłaszcza podczas chłodnych jesiennych nocy. Diagnostyka różnicująca opiera się na obserwacji zachowania: w przeciwieństwie do paraliżu ostrego, pszczoły porażone chronicznie nie wydzielają gnilnego zapachu i pobierają pokarm do ostatniej chwili. Ze względu na ryzyko pomyłki ze zwykłym spracowaniem robotnic, ostateczne rozpoznanie powinno zostać potwierdzone przez specjalistyczne badanie laboratoryjne.
Zatrucia pszczół
Zatrucia pszczół to poważny problem w pasiekach, który może prowadzić do gwałtownych i masowych strat w rodzinach pszczelich. Dochodzi do nich najczęściej w wyniku kontaktu owadów z substancjami toksycznymi obecnymi w środowisku, przede wszystkim pestycydami stosowanymi w rolnictwie. Pszczoły zatruwają się, zbierając nektar, pyłek lub wodę zanieczyszczoną środkami chemicznymi, ale także przez bezpośredni kontakt podczas oprysków roślin w okresie ich kwitnienia.
Objawy zatruć są widoczne zarówno w ulu, jak i w jego otoczeniu. Pszczoły tracą zdolność do normalnego lotu, pełzają przed ulem, drżą, wykazują objawy paraliżu, a w krótkim czasie giną w dużych ilościach. W rodzinach dotkniętych zatruciem obserwuje się nagłe osłabienie, zmniejszenie liczby robotnic i spadek zdolności do wychowu czerwiu. W skrajnych przypadkach dochodzi do upadku całej rodziny pszczelej.
Do zatruć pszczół dochodzi najczęściej wskutek niewłaściwego stosowania środków ochrony roślin – wykonywania oprysków w ciągu dnia, kiedy pszczoły intensywnie oblatują kwiaty, stosowania zbyt wysokich dawek preparatów lub korzystania z substancji szczególnie toksycznych dla owadów zapylających. Ryzyko zwiększa także monokulturowe rolnictwo, które ogranicza dostęp pszczół do zróżnicowanych i bezpiecznych źródeł pokarmu.
Profilaktyka zatruć opiera się na współpracy pszczelarzy z rolnikami i przestrzeganiu zasad stosowania środków chemicznych. Najważniejsze jest wykonywanie oprysków wieczorem, po zakończeniu lotów pszczół, wybieranie preparatów mniej toksycznych dla owadów zapylających oraz informowanie pszczelarzy o planowanych zabiegach. Kluczową rolę odgrywa też edukacja i świadomość, że pszczoły są nie tylko producentami miodu, ale również niezbędnymi zapylaczami dla roślin uprawnych.
